Hondamendi hauexek izendatu dituzue: Urtuella (Explosivos Riotito eta eskolaren leherketa), Bilbo (uholdeak, Harrisbourg (istripu nuklearra), Txernobil (istripu nuklearra), Tenerife (Los Rodeos), Oiz mendia (hegazkina), Galdakao (autopistan ito eta kixkalitakoak), Bam (lurrikara), Mitx (urakana), Indonesia (tsunamia), Bhopal (Isuri kimikoa), Nevado del Ruiz (sumendia)…

Sumendia

Honek guztiak erakusten dit, neu nabilela oker edo, bederen, ez guztiz zuzen. Nire manikeismoak ez duela izanen atarramendu onik. Zuek aipatutako hondamendi horietan guztietan pertsonak hil baitziren eta nik gogoan dudananean, ez zen hildakorik izan, uste dudanez.

Hara, Lehengo batean dokumental zoragarri bat ikusten ari nintzen France5 katean: Islandia, programatutako erupzio bat. Gaia  Eyjafjallajokull sumendiaren errautsek eragindako desastrearen kontabilitatearen moduko bat zen. Datuak ez ditut gogoan, baina eragindako kaltea itzelezkoa izan zela denok dakigu. Esaten zutenez, gutxitan bezain garestia gertatu zitzaigun desastre hura, hainbeste milaka hegaldi komertzial bertan behera utzi eta ekonomiari eta bidaiariei ezerk gutxik bezaibeste kaltetuz. Ni eta neure familia ere ukitu gintuen kalteak, nolabait. Hori bai, arrazoi duzue, ez dut uste hildakorik izan zenik. Gaitz erdi.

Eta ohartu nintzen, guztiz ahaztua neukala Eyjafjallajokull mendiarena memoriatik. Iaz gertatutakoa eta oso hurbilekoa izan arren. Eta gogoratzen nuen bakarra, izendatu ezinarekin egin genituen txiste txar haiek zirela. Egia esanda, ikusten niharduen dokumentalean bertan ere nahikoa eta gehiegi lan zuten sumendiaren izena era egokian esateko.

Halako baten, ordea, esan zuten Eyjafjallajokull sumendiaren ondoan badela beste bat eta inork ez dakiela zer ekar dezakeen bihar edo etzi, baina bada esaten duenik Eyjafjallajokullek eragindakoa baino hondamendi askoz handiagoa piztu dezakeela. Laba eta hauts askozaz gehiago botako duela bigarren honek. Izena oso zaratatsu eta ikusgarria dauka, gainera, KATLA. Ez esan ederra ez denik. Izena.

Eta horixe nire galdera, nahiz eta dakidan, seguru asko, hildakorik egon ez zelako utzi duzuela aipatu gabe Eyjafjallajokullen hondamendia: Islandian iaz erotu gintuen sumendia deitzen den bezala deitu ordez, Katla deitu izan balitz, ahaztuta edukiko zenuten?

Lepoa jokatuko nuke ezetz, hain ahazturik ez, behintzat. Izen batzuk geratzekoak baitira eta beste batzuk, ostera, —aire txiki bat bailiran— ihesi joatekoak.

Beste modu batera esanda, Eyjafjallajokull deitu ordez, Katla izan balitz, zeure zerrendan egongo zela.

lagunduuuuu!

Hemen azpiko iruzkinetan behar dut zuk esatea, halaxe, borteprontoan eta ezarritako beste inolako aurretiko ierarkiarik gabe, zein katastrofe natural eta bestelako dituzun gogoan. Hiru, lau edo bost aski izango dira.

Jakinekoa da, katastrofe izateko, handia behar duela izan gertaerak. Ez nabil zeure etxeko sukaldean edo bikotean izan diren katastrofe txiki bezain ezinbesteko horiez, baizik eta albistegietan agertu izan diren beste  guztiez. Konparazio batera, Biblian agertzen diren horietakoak, edota Ertaroko eta Errenazimenduko pinturetan hainbestetan agertu zaizkigunen antzekoak: Erroma sutan, Lisboako lurrikara…

Alabaina, behar da zeu jaioz geroztik gertatu eta entzun dituzun katastrofeen izendatzea. Ez du balio zeu jaio baino lehen gertatutako guztiak. Berdin da zein izan den garrantzi handiagokoa. Kontua da zein daukazun gogoan txertatuta, zein oroitzen duzun, hondamendiaren benetako garrantzia kontutan izan gabe.

Horixe bakarrik behar dut, hemengo iruzkinetan zerrendatxo bat bota dezazula, gogoan dituzun eta burura lehenbizi datozkizun hiru, lau edo bost katastrofe handienen izenarekin.

Eskerrik asko.

Pedro Ugarte idazlea

Zuzeu.com albistari digitalak, PAPEREKO ZUZEU aldizkaria argitaratu zuen joan zen Abenduan . Ale hartan bazen artikulu bat oharkabean iragan dena edo, bederen inori ez diodana entzun aipatzen. Nire ustez gauza berri asko esaten ditu bertan Pedro Ugarte erdal idazle euskaldunak,  arras interesgarri egin zitzaidan niri, behintzat. Horregatik iruditzen zait, egokia dela hona ekarri eta ostera ere irakurtzea. Euskal-erdal idazleen arteko kontuez ari da. Besteak beste.

HIZKUNTZAREN PISUA

Idazleek tresna abstraktua erabiltzen dute euren lanean: hizkuntza. Literatura, egia esanda, benetan abstraktua den artegintza bakarra da. Gainerako diziplina artistikoek errelitateak erabiltzen dituzte: hotsak, figurak, mugimenduak, baita zaporeak ere, baina literatura da bakarra edertasuna lortzen (edo arteek helburu duten dena-delako hori) eragiketa mentalaren bidetik. Liburu bat izan daiteke polita, baina horrelako gauza bat esaten dugunean, plastikaren gertaera bati buruz ari gara. Liburu baten benetako erakarmena, paperaren gainean dantzatzen diren orban beltzetan dago, elkarren ondoan estu-estu jarritako zeinu txiki lehor eta zurrunez osatutako errenkada amaiezinetan.

Penagarria da berez hain abstraktua den hizkuntza, iritzi historikoz, asmo politikoz, eta erresumin pertsonal edo kolektiboz tindaturik ikustea. Alabaina, hori guztia agian ez da izango edukia eta edukitzailearen arteko nahasmendu negargarri bat baizik.

Kutsadura mota hori ez da ia sekula ematen gainerako arteetan. Euren mesederako, margolariak, eskultoreak, musikariak… politika eta historiaren miseriek sekula ukitzen ez duten linbo espiritual moduko batean bizi daitezke, ahalegin handiegirik gabe, gainera.

Idazlearentzat ezinezkoa da hori. Hizkuntza, berea duen hizkuntza, ikurren eramalea da, eta hori oso desatsegina izan ohi da.

Euskadin onargarri dena baino sinbolo gehiago dituzte hizkuntzek. Egia esanda, astunegiak dira hizkuntzak Euskadin. Bizkarrean daramatzatenek ederki sentitzen dute pisua. Izan zen garai bat non euskarak metal astunen pisua ukan zuen, baina aspalditik hona arintzen ari da, eta gaztelania da pisu gehiago hartzen ari dena.

Ez dakit zergatik den hori horrela. Lehen militantzia leporatzen zitzaion euskal idazleari (militantzia kulturala, kasurik onenean). Orain erdal idazleari ari zaio gainera etortzen hori, nolabait.

Lehen euskal idazlea izaten zen aukera bat egiten zuena, baina esango nuke, garai batetik hona, erdal idazlea dela bere burua hori egin beharrean aurkitzen duena. Badakigu kaleko eguneroko hizketan ez dela horrelakorik gertatzen, baina mundu literarioan statu quoa alderantzizkatu egin da.

Negarraldi batzuetarako arrazoi izan daiteke diagnostiko hau. Inguruan hasita nago halakoak sumatzen. Sekretupean, inork entzuten ez digunean, erdaraz idazten dugun idazleok geure dardoak botatzen ditugu tradizionalki bazterrean utzi gaituzten erakundeen aurka, bere egonkortasunak inbidia ematen digun euskarazko argital-egituraren kontra, edota euskal idazle askok publikoa eta kritika liluratzeko duten gaitasuna finigaitzaren aurka.

Ni ez naiz negarraldi horietan usu partaide izaten, eta ez faltsuak direlako (ez baitira guztiz faltsuak), baizik eta nolabaiteko jakinmina sentitzen dudalako ikusteko zer gertatuko den baldin eta gure hizkuntzak duela hamarkada batzuk ezagutzen ez zituen zailtasunak aurkitzen baditu bere bidean.

Eta irrikitan nagoela diot, erretorika guztietatik harago, idazleak beharrezkoa baitu barrunbe ilunetan ibiltzea, putzu klandestinoetan, eszenatokietatik urrun diren lekuetan. Horrela ibiltzea ez da esker oso onekoa izaten, baina idazlearen sena asko fintzen  du. Gurea dagoeneko ez da inperioaren hizkuntza. Areago, izaera probintzialaren ajeak erakusten hasita dago. Agian gure begiak eta luma zorroztuko dira horrela. Eta behar bada hobeto idaztera eraman ere bai.

(Pedro Ugarte)

Ez dakit norena den esaldia, baina nik Eider Rodriguez lagunari entzun nion estreinako: “Gaur euskararen alde gehien egin dezakeena, Madonna da”.

Esaldiak kalanbre handia eman zidan eta gogoeta egin behar izan nuen bere sakoneran ulertzeko. Eiderrek esan nahi zuen, gauzak eta mundua dauden eran egonda, modako kantu batek gehiago egin dezakeela euskaren izen onaren alde, hamaika Kontseiluk baino. Eta gauza bera zatekeen Michael Jackson edo Rolling Stonesekin ere.

Ordea, nire ustez, Patxi Lopez Lehendakariak Jon Juaristi Euskararen Aholku Batzordeko kide izendatu izanak, Madonnak egin dezakeena baino mesede handiago ekarri dio euskarari. Bai horixe. Eta, batez ere, Juaristi jaunak bazter guztietan zabaltzen duen euskararen aurkako lerde pozoitsu horrek. Baina gaizki diot, pozoitsua baino, oparoa baita egiazki Juaristik barreiatzen duen muki lirdingatsua.

Nik neuk pare bat liburu irakurri dizkiot Juaristi jaunari, eta bakoitzean indartu baizik ez naiz egin neure euskaltzaletasunean. Email bidezko harremana ere ukan nuen duela urte batzuk Sautrela saiora gonbidatu nahian, eta gizona apurtxo bat ezagutzen dudala iruditzen zait, harreman adeitsu hartaz geroztik.

Kontua da azterketa hotzago baten karietara, aitor ezinezko mesedea egiten digula zenbaitek judutzat hartzen duen Juaristik euskararen oraina eta geroarekin kezkatzen garenoi.

Alde batetik, Juaristi izendatze halamoduzko eta zalapartatsuarekin, agerian uzten da Patxi Lopez jaunak zorrak dituela eta handiak Partidu Popularrarekin, ez baita ahantzi behar, sozialista baino,  Esperanza Aguirreren kortako zaldi dela Juaristi Madrilgo Komunitatean. Beraz, gure artean bederen, Lopez zorduna  eta menpekoa dela erakusten digu horrek, askea eta burujabea behar lukeenaren lekuan. Lopezen irudiaren kaltean, jakina.

Bestalde, Juaristik esaten dituen gehiegikeria horietako ugari, nik neuk eskertu egiten ditut —jeltzaleen sexua eta ahuntzak aipatzen dituen hori tarteko—, oso komiko egiten baitzait estilo zakar hori.

Bernardo Atxagak esan zidan behin, arrazoiarekin, Juaristik ezin duela sekula bere borroka irabazi, Kixotek bezala, existitzen ez diren erroten kontra egiten baitu borroka bere zorabio unamuniarraren erdian oraindik.

Euskarari dion gorroto ero hori erakusten duen bakoitzean Juaristik, berehalako lau efektu on gutxienez gertatzen dira guretzat:

1. Agerian geratzen da izendatu zutenen euskararekiko axolagabekeria edo/eta aurkakotasuna.
2. Areago lotzen gaitu euskaldunok geure hizkuntza eta kulturaren borrokatxora. (Egia esan, Popeyeren ziazerbak baino elikagarriagoak zaizkigu Juaristiren hitzak.)
3. Euskararekin jarrera epelekoak direnak ere ekartzen ditu euskararen aldeko zakura, bestenaz sekula ere bilduko ez litzaizkigukeenak.
4. Euskara batere maite ez dutenak lotsarazi egiten ditu halako zoro-erakuskeriarekin eta euren jarreraz harro egotetik, lotsa sentitzera iragaiten dira sarri. Berdin pentsatzen jarraituko dute, baina lotsatxo moduko baten igurtziarekin.

Juaristik jotzen duen musika horrek guztiak, badu baina, bosgarren efektu bat ere: kokrodiloei dantzarako musika alaia dakarkie eta ufi eta afa egiten duten dantza, denek elkarrekin eskutik helduta. Espainiako Legioak ere pauso bakarra eramaten duen bezalaxe ahuntzaren atzetik. Arerioaren folklorea da hori eta hala behar badu, bedi. Partekatu ezin dugunez, ikus dezagun leihotik balitz bezala ihauteri.

Zergatik kezkatu, beraz?

Gainerakoak haserretu egingo zaizkit, baina Euskararen Aholku Batzorde berria antolatu dutenetik, ez dut uste hango inork egin duenik Juaristik haina euskararen alde. Ala ezagutzen duzu hoberik?

America Beauty filmeko irudia

Lagun ar, heterosexual eta bihotzeko batekin bazkaldu dut gaur, neu baino urte batzuk zaharxeagoa bera. Eta nola ez, ba, geure bizitza sozial eta afektiboaz hitz egiten amaitu dugu, nolabait, geure familiak, bikoteak eta abarrak ekarri ditugu ezpainetara, ohi dugunez, horretarako ere bai baikara lagunak.

Baina bai bera eta bai ni, ez gara jada lehenagokoak, ez eta gutxiago ere. Izango da, agian, uneoro benetan bizi dugulako, edo izango da auskalo zergatik, kontua da egunero 24 ordu eta urtean 365 egun zahartzen garela biok hala biok, baldin eta urtea bisustua ez bada. Neu ez bezala, gainera, bera aitonduta dago eta urteen pixua gero eta zaio zamatzenago, betigazte horietakoa baita berez eta espirituz: gorputza, itxura, osasuna… denak zaintzen ditu, nik baino hobeto.

Halako batean neska gazteez hasi gara hizketan, eta ez dakit patetikoa ala komikoa iruditu zaidan esan didana,  galdera eder askoa nolanahi ere. Galdetu dit:  “Zer egingo genuke guk hogeitabost urteko neska eder batekin?”

Eta niri sputnika bezala atera zait irudimena hegan. Segundo labur batzuetan, aukera posible eta inposibleen katalogo bikaina eta amaiezina egin dut eta horretan segiko nukeen, irudimen bizikoa izan bainaiz ni beti,  berak erantzun dion arte berak jaurtitako galderari.

Jakina, biok  euskaldun jator askoak izaki, bere benetako iritzia baino,  lagun kataluniar batek esaten duena erantzun dit: “Hogeitabost urteko neska batekin egin dezakegun bakarra, bainera batean sartu eta haren gorputz gainetik esponja bat gozo-gozo pasatzea besterik ez da”.

Diodan bezala, ederra iruditu zait irudia. Eta komikoa eta patetikoa ere bai, aldi berean, paradoxikoa den arren. Eta oroimenera etorri zaizkit film bateko irudiak, nahiz eta bertan kontatzen zenaren argumentua lainopean daukadan: American beauty.

Eta nire kasuan guztizko egia ez dela esan dezakedan arren —alegia, antxoilla eta vermouth bat hartzera ere gomitatuko nukeela neskatoa gutxienez—, aitor dut esponja pasatzearen kontu horrek ez nauela guztiz atsekabetzen.

Berlusconiren alderdiaren palazzoa

Bidaia guztietan betetzen dudan liturgia partikular bati segika, atzo bizarra egitera joan nintzen Via Graccia kaleko bizargin batengana, alokatuta geneukan apartamentutik gertu, Erroman. Berritsua egokitu zitzaidan 60 urte inguruko bizargilea eta, azkenean, horretarako asmorik ez eroan arren, ilea ere mozteko eskatu nion, hain bainengoen gustura berarekin berriketan, nahiz eta hitz egiten zuenaren erdia ere nik ezin ondo ulertu.

Hamaika gai aipatu genuen, denak, azaletik jakina: Magrebetik italiarrei datorkien emigrazioa, Euskal Herria eta indarkeria, globalizazioa, krisi ekonomikoa, etorkizuna… Aristotele txiki batzuk izan ginen biok une batez, edo, bederen, haren antzeko portatu ginen.

Hitz egindako gai guztien artetik, baina, nik bi nabarmenduko nituzke, bai ukan zuten sakoneragatik, eta bai denboran bete zuten tarteagatik ere. Lehena teologia izan zen, eta bigarrena Berlusconi.

Vaticano  museoa ez zitzaidala erakargarria egin aitortu nionean, deblauki galdetu zidan Michelek ateo ote nintzen. Eta nik, gorri-gorri jarrita eta labana nire zintzurrean zuela, ezetz eta ezetz, ez nintzela ateo, badaezpada ere. Agnostikoa nintzela, ezer izatekotan, eta zientzia gora eta zientzia behera hasi nintzaion erarik topiko eta erridikuloenean labana handik apartatzen zuela nabaritu nuen arte.

- Atei! —esan zidan berak haserre moduan—, comme il mio figlio!

Eta nik ezetz, bazegoela aldea bata eta bestearen artean, eccetera, eccetera. Berari bost, ordea. Ez zegoen ñabarduretarako: fedea duzu ala ez duzu, esan zidan.

Neu ere sutu egin nintzen eta esan nion Hirutasun Santuaren auzia gehiegi zela eta Tresenuno spray potoaren antz handiegia zuela misterio horrek nik sinetsi ahal izateko. A ze nolako izerdiak bota nituen Tresenuno zer den esplikatzen. Txirringa erdoilduaren adibidea atera nionean ulertu zidan, baina ez zen kontent geratu eta Lourdesko Ama atera zidan  hitzartera, Euskal Herritik oso hurbil zegoela esanez, eta ea ezagutzen nuen leku hori, eta baietz esan nionean,  leku aparta zela gaineratu zidan, Europatik ezeze, mundu guztitik joaten baitira bertara erromesak, eccetera, eccetera.

Eta gero aipatu zidan oso pozik zegoela Wojtila santu egin behar dutelako datorren maiatzean eta bi milioi jende espero dutelako bertan, Erroman. Eta irudikatu nuen txin eta txin egiten bere poltsatxoa, eta bera pozik dabilen bitartean, botalarriz ibiliko naizela ni, ez bainaiz batere Wojtilazalea izan sekula. Aita Santu maiteen kontuak Juan XXIII.arekin amaitu zitzaizkidala niri esan nion eta  eccetera, eccetera ere bai, jakina.

Forza Italiaren atarian dagoen freskoa

Gaia aldatzeko edo, Berlusconirena atera nuen. Eta aipatu banuen, aipatu nuen. Uste nuen asaldatu eta sutu egingo zela, zarataka hasiko zela estatuburuaren aurka, baina bai zera. Ulertu nionez, putazalea eta parranderoa da Berlusconi, hori ez dago ukatzerik (Putanero hitza erabili ote zuen?), baina hori ez ei da ezer gainerako alderdietan dabiltzan politikariekin alderatuta. Berak behintzat, Berlusconik, ez dauka lapurtu beharrik, eta nesken kontu horiek aireratu badira, ez da izan Berlusconik hala nahi izan duelako, baizik eta jende asko dagoelako Berlusconiren kontu horietatik bizitzeko prest, eccetera, eccetera.

Apur bat inpresionatzeko, esan nion ni Berlusconiri eskua eman eta bearerkin champagne kopa bat hartutakoa naizela Fininvest publizitate agentziako buru zen garaietan. Hori bai, bera helikopteroz etorri zela, ni oinez iritsitako tokira, eta nire jantzia, berea ez bezala, alokatua zela, eccetera, eccetera.

Lanbideaz galdetu zidan orduan, eta idazlea edo halako zerbait nintzela aitortu nionean —horretarako gorri-gorri jarrita ostera ere—, ez sinesteko moduko galdera egin zidan, per qué galdegai izugarriarekin hasten zena:

- Per qué zarete idazleak beti atei?

Saiatu nintzen esaten idazleen artean denetik gaudela, atei direnak eta atei ez direnak, baina indarrik gabe atera zitzaidan defentsa eta Michelek eszeptikotasunez begiratzen zidan, mihiarekin hots harrigarri bat eginez beheko hortzetan, eskuekin imintzioak eginez, zerura begiratuz, eccetera, eccetera.

Apur bat kra egin zuen ordura arteko gure adiskidantzak, baina pitzadura ez zen hainbestekoa ere eta ez genion gehiegi hondoratzen  utzi gure arteko adiskidantzari, finean, atei baino, sinestra esan nahi zuela irudi baitzitzaidan, alegia, idazle gehienak ezkerrekoak direla esan nahi zuela egiazki. Eta oroitu nintzen ezagutu dudan idazle italiar bakarraz,  Antonio Tabucchi, eta nola defendatuko nintzen ba, halako zaldia ukanik kortan gordeta, hobe nuen ezkutuan, ixilpean, eccetera, eccetera.

Eta partitzeko tenorea unhatu zitzaidan pena eta dolore handien artean.

Argitu dut hasieran, esaten zizkidanetatik erdia edo ulertuko niola nik. Neureetatik ere berak ez zuen askoz gehiago ulertuko, baina tira, nahi denean, lortu egiten da komunikazioa, nahiz eta ezingo duen inongo notariok ziurtatu zertzuk esan ziren han benetan, gu bion artean.

Nolanahi den, besarkada handi eta estu batekin esan genion elkarri agur, jakinaren gainean bizitzan ez genuela beste inoiz elkar ikusiko eta, nire aldetik, gainera, ez nengoelako prest alferrik galtzen uzteko sentitzen nintzela Scorseseren filmeetako batean bezala, edo Sopranotarren tabernan, eccetera, eccetera.

Gainera, bi gizonok elkarri eman genion benetako besarkadaren kontu horretan, erabakigarria izan zen inor ez edukitzea geuri begira edo bizarra kentzeko zain, esperoan, edota beste gauza harrigarriren bat pentsatzen, eccetera, eccetera.

Aspaldian elkarrekin egon ez bagara ere, laguna dut Iñaki Beobide. El Mundo, Egunkaria, Berria eta Garan zutabegile nintzen garain, berak ikusarazi zidan oharkabean pasatua zitzaidan gertaera bat, alegia, nire zutabeetan egurrik gehien eta handiena  Joseba Arregi koitaduari emana niola.

Eta egia zen Iñakik esaten zidana, ez bainion batere kupidarik erakutsi Arregiri, nahiz eta garai hartan Ramses moduko bat izan eta berak bultzatu eta antolatu faraoikeriak: Egunkariaren kontrakoak, Sevillako Expokoa, Guggenheim eta abar.

Garai haietan Joseba Arregik nire jefeen jefea izateko ohitura handia zeukan eta larrutik ordaindu behar izan nuen insolentzia.

Neu bakarrik oroitzen naiz orain bizkarrean jasotako azotakada haiez, halakoxea baita bizitza: bonzoarena egiteko, publikoa behar da, bestela oholuts, eta nik ez neukan inor begira inguruan.

Egunkaria zela, Kultur Kezka zela, AEK-HABE zela… kolore desberdinetako eta kolorerik batere gabeko euskaltzaleon artean, jipoi eder askoak ezagutu genituen, oraingo gazteok sinetsiko ez zenituzketenak. Batzuk beti galtzaileen arteko ginen, jakina. Zorionez. (Jainkoak libra gaitzala karramarroen arteko izatetik, baita hauek euskal labeldunak direnean ere).

Gauza da orduko arduradun kulturalekin bezala, gaur ere arriskuan gabiltzala beste batzuekin geure iritzia ematen dugun bakoitzean. Egia esanda, lagunak ere galdu ditugu bidean oraikoan ere, edo epeldu egin zaizkigu halako batean, ez da hala Joxean?

Bai, Tabakaleraz ari naiz, inongo portu zoragarritara iritsiko ez den kultura egitasmo zoroaz.

Egin zaion formulazio bakoitza zuzentzen saiatu gara eta beti izan gara traidoretzat hartuak, kultura benetan interesatuko ez balitzaigu bezala edota terrorismoa bailitzan gure kredoa. Okerrago ere bai: interes zehatz eta partikularren zerbitzura genbiltzala sinetsi dute sarritan. Utikan!

Ematen du, enperadoreari  gainean arroparik ez daramala esaten diozun bakoitzean, jostunaren postu-eskean zabiltzala, baina ez da hori, ez da hori, inondik inora. Zin dagit, gainera.

Txabarri handiarekin ere izan nuen disputa eder horietako bat, Anoetarena espekulazio iturri bikain hura zela eta ez zela. Patxikontra deitu zidan kalifatxoak faraoikeria haren kontra idazteagatik. Aurpegira izan zen, behintzat, eta eskertzen da. (Non dabil Txabarri orain, HABEn bere jakintza paregabea isurtzen, agian? ) Dena den, nor akordatzen da orain Anoetarena hartaz? Katua ere ez gurean.

Eta Tabakalerarekin atzera eta aurrera dabiltzan honetan, milagarren formulazio genialarekin etorriko zaizkigun tenorean, aitor dut ezin dudala gehiago, ez dudala astirik galtzeko asmorik gaiarekin. Ez dudala deus fitsik asmatzen ibiltzeko intentziorik. Ez indar, ez asmo, ez gogorik. Alferrik baita izan.

Horregatik, baina, ez naiz ixilik geratuko, nahiz eta batek batek pentsatuko duen dagoeneko Abuelo Cebolletas bihurtuta gabiltzala geure borrokatxoak kontatzen. (Zertarako da ba blog pertsonal bat?)

Inork nire asmoen berri nahi badu, aski du azken urteotan Tabakalerari buruz hementxe bertan argitaratu ditudanak irakurtzearekin.

Bateko eta besteko politikariek egin dezatela nahi dutena —halaxe egingo dute eta azkenean— bainan ni ez noa pentsatzen eta idazten denbora gehiago galtzera. Ez eta pentsatu ere.

Hemen (bakarrik) argitaratutakoak:

• Tabakalerari buruz (1)
• Tabakalera buruz (2)
• Tabakalerari buruz (eta 3)
• Hamalau esan eta lau bakarrik izan…
• Kearen usaina ala usainaren kea, segur ez dakit
• Galdezka (1)
• Galdezka (2)
• Galdezka (3)
• Galdezka (4)
• Galdezka (eta 5)

Gehiago ere izango ziren idatzitakoak, batez ere aipatu hedabideetako zutabeetan argitaratuta, baina ez noa hastera bila. Aurki ditzala euren amamak, total, ez dute kasu zipitzik egingo eta.

Ikasi dut zein duten estrategia:  erabakia komeni zaien bezala  hartu lehenik,  eta horrexen menpe moldatu gero erretorika. Hainbeste dira Tabakaleraren benetako funtsaz orain arte entzun ditugun kontakizun desberdinak!  Eta beti dute arrazoia, aurrez esandakoen kontrakoak esaten dituztenean ere bai. Apustu egiten dizuet aurrerantzean entzungo dugun diskurtsoa dena delakoa izanik ere,  lau hitzetatik bat baietz izan estrategikoa.

Oraingoan, bederen ez naute edukiko luparekin begira. Egin dezatela nahi dutena, berdin-berdin egingo baitute nik zerbait esan edo ez esan.

Pd: Hala ere, hara hemen Tabakalerarentzat nire iragarpena: hamar urtean denok lotsagorrituko gaituen desastre itzel bat. (Hobe bai goitik behera erratuko banintz.)

Inoiz edo behin hitz egin dugu hemen bertan 1999ko udazkenean sortu zen telebista saio honen historia kontatzeko. Baina saioaren nondikakoez baino gehiago —inork ikusten ez duen arren, mundu guztiak ezagutzen baitu Sautrela—,  izenari berari buruzkoa izaten da galdera: Zer esan nahi du Sautrela izenak?

Eta aurrerantzean alferrikako adierezpenetan ibil ez gaitezen, hara hemen sautrela izena zenbat gauza den, bakarra baino gehiago baita, izan:

cc-by-sa: alphaducentaure

1- Sautrela: Lizardiren poema batean agertzen den paraje baten izena. Haren poesia aztertu dutenek diote, zehazki non den jakin ez badaiteke ere,  ez dela egongo Zarautzetik urruti. Euskal Herri idealizatuaren izena ere izan daitekeela uste du Iratxe Retozala kritikariak: “Sautrelako orlegietan muskerrek dukete aberri…”

2- Sautrela: Bizkaiako partian —Orozko aldean, preseski—, arkume gibelarekin eta tipula zuriarekin egiten duten zopa baten izena. Oso zaila da gaur halakorik aurkitzea.

3- Sautrela: Frantsesezko sauterelletik hartutakoa.

4- Sautrela: Ertaroan eta beranduago ere bai, kanturako eta dantzarako erabiltzen zen ahozko konposizio luzea. (Frantziako aldean bereziki).

5- Sautrela: Ruper Ordorikak ETBn egin behar zuten literatura saio baterako proposatutako izena, Bernardo Atxagaren oniritziaz.

6- Sautrela: korsikarrek hala deitzen diote oraindik ere, ezkai, oliba-olioz eta zitroinez egindako bizarra egin  osterako ukenduari. (Antza, emakumeek ere erabiltzen zuten lehen, plazenta kanporatu ostean egoten den usaina eztitzeko).

7- Sautrela: Bernart Etxepareren Linguae vasconum primitiae liburuan, hango poema ezagunenari izena ematen diona:  Heuscara da campora, eta goacen oro dançara delakoari, alegia.

8- Sautrela: XIX mendera arte, Garazin urtean bitan bildu ohi ziren juduen biltzarrari ematen zitzaion izena. (Agoteenari ere bai, Arizkun inguruetan).

9- Sautrela: Erronkariko euskara zaharrean usu erabiltzen zen terminoa, gezurti edota traidore esateko: “Sautrela tuzu hori“, “Libra zitez sautrelaren mintzoti, eta ez serpeareneti“… Lukas Bidezarrek  eginiko azterketen arabera, , “munstro” edo “mamu” adierazteko ere erabiltzen omen zen Pirinioko zenbait lekutan. Zaraitzun, esaterako: “Sautrelaz beztituko zazu errekako dame gaiztoa…“

10- Sautrela: Joseba Sarrionandiak, Narrazioak izeneko bere liburuko ipuinetako batean agertzen den Maddik, kamamila biltzen zueneko parajea: “Sautrela ziotsoten hangoek mendi eme hari…“

11- Sautrela: Ezer ere esan nahi ez duen izena. Entelekia bat, brandy artean amaitutako bazkari baten ondotik Sauzabal produktoreak, Trebiño errealizadoreak eta Lasa gidoilarien artean adostu zutena, erabakirik: “Sautrela edo Katurba deitu, ez dio axrdurarik. Berdin da telebistako programaren izena ezezaguna edo abstraktua den. Ulertzen den ala ez. Nortasuna baldin badu, ezagutuko dute. Eta bestela ez.”

12- Sautrela: Koldo Izagirre ume zela, eta Pasaiako portuko txatarra artean jolasean zebilela, torloju harrigarri bat aurkitu zuen behin Holandatik etorri berria zen kargontzi batean: “Ez, hori ez duk torlojua”, esan zion bere aitak — beti mantenu lanetan ibiltzen zenak, eta gauzen zehaztasuna maite zuenak— , “Hori sautrela bat duk. Ez hadi konfundi”.

13- Sautrela: Atunetara itsasoratzen direnean, Hondarribiko arrantzaleek esan ohi dute: “Lemixi lemixikua eta gero sautrela. Eta ezin bada,  ximarroia”. Arrain urdin bat, beraz.

14- Sautrela: Ramon Saizarbitoriaren narrazio batean, Rosetti izeneko jaun batek dio: “Eta ito arte lotsatzen zuten hitz haiek ezkutatu nahian, sartu zuen paper tutu txikia sautrelako zeretik…”. Anatomia kontuak, antza.

15- Sautrela: Elgoibarko taberna batean, neu atetik sartu eta entsaladilla pintxo bat ahoratuz batera entzundakoa:  “Tabakua debekau dabenetik, hemen sautrela usaina dago”.

16- Sautrela: Pello Lizarraldek, Erribera inguruko gasolindegi batean azukrerik gabeko goxoki bila zebilela zapatu goiz batean, nahi gabean entzun zion  izerdi patsetan iritsia zen kamionari poloniar bati, gizon bat aurkitu zutela hilda han ondoko sautrelan. Antza, gau osoa zeraman hantxe gorpuak, baina polizia iritsita zegoela eta haiek jakingo zutela zer zen gertatu. Etc.

…

Paul Auster Sautrelarekin Bartzelonan. CC-by-sa Konatxe

[Aurreko sarreratik gatoz: Irakurri ala hil (1)]

Gazteago banintz, krisi existentzialak joa nengoke idazle ospetsu batekin eduki dudan aurrez-aurreko takatekoa dela medio. Baina adin honetan, antza,  bizitzaren kontu gehiegirekin bezala, gogoetarako eta teoriak egiteko baino ezin nezake probestu esperientzia. Ematen du pasioz bizitzeko  tenorea ihesi joana zaigula eta gauzak benetan nola diren geuk esateko txanda etorri zaigula, indioen pelikuletako Jeronimori bezala, geuretzat ikasgaia alferrik eta beranduegi denean. Inorentzat balio baleza, behintzat!

Idatziz aitortu dit bere mina idazle ospetsuak, idazle handitarakoak. Eta  ez da lehena, ez eta ere bigarrena. Ea den azkena!

Dio mindurik dagoela ez diodalako azken eleberria irakurri elkarrizketa egin diodan unean, ez dudalako nabaritu aurreko eleberritik honetara burutu duen jauzia, ez naizelako gauza izan jabetzeko bere ekarriaren handiaz, bere finezia eskergaren itzelaz… Eta konprenitzen dut diostana.

Eta egia dio: ez diot irakurri, edo, bederen, ez dizkiot hitz eta lerro guztiak irakurri: ez naiz bere eleberriaren orrialdeetan pausatu: ez naiz bere letretan biztandu: ez naiz bere letretan  ezergabetu ahal izan…

Bekatu, oso larria al da gertatzen zaidana aphez jauna? Eritasuna hilgarria, osagile jauna? Gaitz konponezina, psikiatra anderea? Erru betirakoa, ikusle fidela? Jokaera eramanezina irakurle maitea?

Gezurra dirudien arren, eta inori gutxiri axolako zaion arren, horixe dugu hemengo gai, Irakurri ala hil izenpean. Liburuak behar ote diren kasu guztietan goitik behera irakurri eta, batez ere, behar ote diren finiera arte amaitu, baita atsekabea eragiten dutenean ere —honegatik edo hargatik—. Jarraitu behar ote dugun (honetara gaudenok, profesionalok….) irakurtzen the enda datorren arte, nahiz eta lehen lerrotik idazkerarekin gogaitu.

Jakina, ari naiz ene lanbide makurrari edo zorionekoari dagozkion arrapostuen bila, arazo guztiz partikularren peskizan, ganorazko erantzunen aurkitzeko benetako uste zintzorik batere gabe, pentsatuz soilik diletantziak eta aritzearen aritzeak eraman nazakeela —gaitzakeela agian, erlaxatzen bazara, maitea—, baleko portu txiki balizkoren batera. Federik batere gabe, baina.

Eta hara non, errezibitzen dudan lankide baten gutuna, gaurko egunean, emailaren forman datorkidana:  “  Sautrelak beti irakurtzen ditu liburuak, beti, beti, beti. Batzuetan batek, beste batzuetan bik, eta tarteka hiruk ere. Badugu meritua, hain gauza ustelak halako leialtasunez irakurtzeagatik!“.

Hain gauza ustelak… Badugu meritua… Leialtasuna…

Eta apur bat lasaitu naiz, bai behintzat,  gaia apur bat oldozteko haina. Izan ere, nork daki honetaz guztiaz ezer geuk ez badakigu deus? Zenbat pertsonak munduan uler dezake aitortzen dudan angustia hau? Berriako kazetariak, eta beste bi lagunek munduan, agian. JuanLuisek, Felixek… eta besteren batek. Izatekotan. Miseria batzuek horixe dute ona, gutxi batzurenak baizik ez direla izaten.

Eta jotzen ditut esajeratuki ukabilarekin hiru golpe gotor ene bularrean. Ez bat eta ez bi, hiru, gaztelaniaz eta ez euskaraz irakurri dudalako Paul Auster maisuaren SUNSET  PARK eleberria. Amerikanua euskal idazle askoren gustuko da eta beste, hainbatentzat, ostera, inozokerien kontalari baino ez .

Eta gertaeraz konszient, ohartzen naiz oraindik  ez naizela —zahartzoaren atari honetan—, neure garaiaren seme soil baino. Eta pozten naizen arren literatura handiak gurera aspaldion egin duen sarrerarekin, eta duen garrantzi itzela aitortzen diedan arren itzulpengintzari eta horretan ematen diren diru guztiei,  sekula behar bezala ezin eskertuko dugun ahalegin horri… esandako guztia eta gehiago benetan sinesten dudan arren, aitor dut nahiago izan dudala gaztelaniaz irakurri eleberri hori.

Ez da hau lekua, ordea, eleberri horren azterketan abiatzeko. Izango ahal da hurrena egokierarik! gainera, zer kontatzen du, ba, Austerrek betikoa baino, pere pertsonai alu batzuen ibilera eurenak baino…

Esan bezala, orain beste bat da gaia: ea liburuak irakurri behar diren finiera arte, batez ere egilearekin egin behar baduzu ondoren elkarrizketa. Ea ote den etikoa, zintzoa, edo zer demonio, irakurri gabeko liburu batez aritzea egilearekin.

Baina luze doa hau. Luzeegi. Eta utzi beharko dugu hurrengo baterako, baina ez esan gabe, honakoa dakardala Austerren azkeneko eleberri horretatik hartuta: “Idazleek ez lukete nehoiz hitz egin behar kazetariekin. Elkarrizketa degradatutako forma literarioa baino ez da, sekula soildu behar ez dena soiltzeko baizik balio ez duena”.

Eta hori dio, ene bizitzan elkarrizketa bikainenetako bat eman zidan gizonak. Liburuak irakurrita joan nintzaionak, biziki gozatuak gehienak, (guztiak ez, hala ere), elkarrizketa ingelesez nahi zuela esijitu zuen arren, egiteko mesede eta otoi frantsesez egitekoa, ingelesez ez nekiela eta… Eskatu nion, elkarrizketa nahi nuela eta ez itzultzaile bat tarteko zuen galde-erantzunketa soila. Zalantzan egon zen esan nion arte —azken liburuetako pertsonaia batek eragin zidan min zehatzagatik—, nola ote zitekeen izan hain putakume galanta….

Eta berak baietz, azkenean. Irrifarrar zabalaekin, aurrean duen irakurlea guztiz ehizatuta ukan duenaren segurantza zoriontsuarekin. Ez kezkatzeko eta ea nahi nuen zigarrotxo bat, hasi baino lehen… Egingo genuela zerbait… Eta halaxe genuen egin, ahal izan genuena.

Eta gure idazlea —Auster ez, bestea, liburua amaitu ez diodana,  baina Sautrelako kideek nekez eta sufrimenduz irakurri dutena—, nirekin mindurik. Gu euli kaka bagina bezala. Izan ere, gu behartuak baikaude bere liburuak irakurtzera eta bera ez, guretzako moduko liburuak idaztera. Gaizoa halakoa!

Emango nioke atximurkada bat, ea espabilatzen den: literatura asmatzen ibili beharrik ez dago gaur, asmatua da aspaldi. Eta asmatuta ez badago, ez du berak eta ez gutako ia inork asmatuko. Hori segurra da. Egitea du prolema literaturak, ondo egitea. Horixe. Eta gainerako guztiak, ezin duenaren edo ez dakienaren disimuloak baino ez dira.

(Hurrengo batean jarraituko, lehenago ez badut hartzen su edo beste nolabaiteko espantu).