Quim lagunak bideo bat ikusteko aholkua luzatu digu. Algara batzuk bota ditugu hari begira.

Horoskopoak idatzi ez idatzi erabaki ezinik gabiltzan bitartean, Quim Monzó laguna izan dugu geurean egun batzuetan atsedentzen eta parrandan. Eta berak bidali digu gauzatxo harrigarri bat, arbolari buruzkoa, gaztelaniaz. (Izugarria egiten da kataluniar eta euskaldun batek “etsaiaren” hizkuntzan elkar ulertu beharra. Bizimodu garaikidearen paradoxak dira). Bi aholku dauzkat, hala ere: 1- Ez zaitez inola ere hau ikustera jarri, letraeroa ez bazara. 2- Ikustea deliberatu baduzu, emaiozu ordenagailuaren bolumenari topera. On egin. Hemen da.

Tabakalera izen beretik izan da nazioarteko: Donostiako Kultura Garaikidearen Nazioarteko Gunea. Gaztelaniaz ere bai: Centro Internacional de Cultura Contemporánea. Denak maiuskulaz, hasieran. Nazioarteko eta Internacional ere bai, prefosta. Gaur dena da kultura, eta dena da garaikide. Zer bestela. Tabakalera gune dela ere badakigu, baina Nazioarteko? Hori ez da hain erraza.

- ZERK EMANGO DIO TABAKALERARI NAZIOARTEKO IZAERA HORI? TURKIAN, BERLINEN EDO ABIDJANEN EGINIKO KULTURA-OBJEKTUAK AGERTUKO DIRELA BERTAN? HORI AL DA “NAZIOARTEAN EZINBESTEKO KULTUR ERREFERENTE” BIHURTZEKO ERABAKI DUTEN TAKTIKA, ALA, AITZITIK, NAZIOARTEKO HITZA, IKUSITAKOAK IKUSITA, ORAIN TRABA DA?

PD: Erantzunik baldin bada, eskerrik asko, aurrez.

Hastapenean, Biblioteka Nazionala Tabakaleran ei zihoan. Orain ez, orain Koldo Mitxelena bikainean. Ederki, pozten gara, beti egin zaigu oso maitea etxetzar hori. Mediateka, ordea, Tabakaleran doa. Ederki hau ere. Hala behar badu, bedi. Irakurritako adierazpenen arabera, ematen du Euskal Liburutegiaren onurarik behinena, Tabakaleran 5.000 metro koadro libre uztea dela. Lehen, alderantzizkoa zen, Tabakaleran leku aproposa zeukala esaten zen, bikaina zela zrbitzu kulturalak elkarren ondoan jartzea. Bon, bon, bon…

- ZERGATIK DA ON EUSKAL LIBURUTEGIA TABAKALERAN EZ EGOTEA, HAN NAHIKOA LEKU EGONDA? ZEIN DA MEDIATEKA ETA BIBLIOTEKA APARTE EDUKITZEAREN ONURA?

Tabakalerak bilduko ei ditu gurean direnak. Ederki. Koldo Mitxelena Kulturunean egongo den Biblioteka Nazionala ezik, bestelakoak ezagutzen genituen lehendik, ibili baitabiltza aspalditik. Orduan…

- MEREZI AL DU HAINBESTERAKO INBERTSIOAK, ERAIKITA ETA MARTXAN DAUDEN KATXARROAK BERREGITEKO? ZENBAT ORDAINDU BEHAR DUGU ORAIN DAUKAGUNA EDUKITZEKO?

Pentsa liteke, esku artean ditugun kultura erremintak, denak elkarren ondoan jarrita eta txalupa berean sartuta, gauzek hobeto funtzionatuko dutela Tabakalerarekin. Baina,

- ZERGATIK FUNTZIONATUKO DUTE HOBETO, ORDEA? GAIZKI FUNTZIONATZEN OTE DUTE ORAIN? EZ OTE DU BAKOITZAK BERE ASKATASUNA GALDUKO ETA, PORROTIK BALDIN BADA, EZ OTE DA IZANGO ERABATEKOA?

Tabakalera gure kulturgintzarentzat gune estrategikoa eta etorkizunekoa izatekoa omen zen. Orain ere hala izango da, seguru, bai, behintzat kulturaren politikarien ahotan. Baina galderaren bat edo beste egin nahi nuke, ea baten batek ba ote dakien erantzuten. BOST GALDERA ZEHATZ, Apirilaren 13ra bitartean, goizeko 8′30tan, egunean bat agertuko direnak. Hara hemen lehenengoa, bitan banatzen dena:

- ZEIN BERRITASUN DAKAR TABAKALERAK? ZEIN DU ALDE HONETATIK ALBISTEA? TRESNA BERRIRIK GABETAN, BA OTE DAGO ETORKIZUNEKO APUSTU ESTRATEGIKOA DELA SINESTERIK?

Hau baino lehenagoko sarreran, Hamalau esan eta lau bakarrik izan izenekoan, esaten nuen bi txosten daudela gutxienez konparatzeko, Tabakaleraren kontu honetan. Bata, 2007koa, DOSIERRA deitzen zen eta bestea, herenegungoa, ERAKUNDEEN ARTEKO AKORDIOA. Ariketa ederra zen bata eta bestea alderatzea, esaten diren hitzak euren tamainan ulertzeko. Linkak ere jarri ditut txosten horiek eskura ditzazuen. Kasualitatea izango da, baina iazko DOSIERRA desagertu egin da zegoen lekutik, eta ez hori bakarrik: ERAKUNDEEN ARTEKO AKORDIOA jarri dute hura zegoen lekuan. Nahita? Nahi gabe? Ez dut pentsatu ere egin nahi. Baina kontua da orain dosier hori ez dagoela zegoen tokian, eta bakarra ageri dela bi ziren lekuan. Nik neure ordenagailuan daukat deskargatuta, pdf formatoan. Iruditzen zait egokia litzatekeela DOSIER hori sarean jartzea, baten bat irakurtzeko gogoz egon liteke eta. Baina ez dakit halako lanik interneten egiten. Lagunduko al dit baten batek? Bidali modua hona, eta egingo dut. Mertzi.

(KASU HEMENTXE DAGO AUKERAN!: doss_eusk.pdf)

…edo, gaztelaniaz, Dónde dije digo, digo Diego. Ederra litzateke baten batek, Tabakaleraren egitasmoak zirela eta, 2007an jendaurreratu zen txostena eta orain agertu dutena alderatzea (Lehenerako, sartu hemen eta deskargatu DOSIERRA deitzen dena. Bigarrenarentzat, sartu hemen eta deskargatu ERAKUNDE ARTEKO AKORDIOA deitzen dena). Ez da lupa handiegirik behar gauza batzuk ederki aldatu direla ikusteko. (Nora ezkutatu zarete kulturako kazetari prestuok?). Ordea, bietan sinetsi behar guk. Beti sinetsi egin behar, bai orduan eta bai orain, Alfa ziotenean eta Omega diotenean. Mozoloak gu. Edo bestenaz, Betikontrak, aurrerapenaren etsaiak, ziudadano kaxkarrak. (Txabarri maiteak, Anoeta Arena zela eta, sarritxo esan zigun bezala: Patxikontrak).

Pd: Sarrera hau egin eta berehala, lehenengo DOSIERRA ez zait gehiago agertzen. Ez dakit zer gertatu den. Hala ere, orduko egitasmoak zeintzuk ziren jakiteko, hemen ere badago zer ikusirik. Berehala ohartuko zara, iaz agertzen ziren hainbat arlo eta espezialitate —inbertsio handiak behar zituztenak, ezin estrategikoagoak zirenak—, ez direla orain aipatu ere egiten: Behatoki teknologikoa, diseinua, soinu kultura, zientzia, gastronomia… Noiz ote zebiltzan zuzen kulturaren gure arduradunak, orduan ala orain? Seguru asko, bietan eta beti).

Apustu bat egingo nioke gustura, nahi duenari: ezetz izan Tabakalera orain arte esan diguten guztia. Eta, neurri batean, poztuko naiz, niri ez baitzaizkit kalkuluak ateratzen, zoritxarrez. Ez gara aski, ez gara hain kultura-gose, eta gure politikariek ez dute kultura behar beste maite, batez ere ez badu onura ekonomiko eta propangandistiko agerikorik ekarriko. Azkenean baietz egin gauza erdibideko bat, nolabait, gure orain arteko kultura katxarro publikoak berrantolatzeko balio duen zerbait. Ezetz agertu Tabakaleran ezer berririk, ez gastronomiarik (hortxe dago Sukal Leku estreinatu berria, itxura batean alferrik), ezetz agertu zientzia edo pentsamendurik, ezetz orain arteko hitz potoloetan esandakorik. Ezetz izan etorkizunerako gune estrategikorik. Baietz izan daukaguna kudeatzeko helburuarekin egin nahi den zerbait eta, batez ere, baietz izan etxetzar madarikatu hau lortu genuenez, bete beharko da zerbaitekin. Baietz neuk asmatu. Bost euro, nahi duenari.

Batzuk pentsatzen genuen, hala ere, behin halako eraikuntza bikaina edukirik, komenigarria litzatekeela bederen halako zentzu logiko bat ematea geure-geureak ditugun erakunde kulturalei, izan nazional, probintzial edo munizipal. Alegia, Arteleku, Koldo Mitxelena, Biblioteka Nazionala, Filmoteka, Donostiako Zinemaldia… denak elkarren alboan jarri eta norabide berean bultzatzeko ahaleginean saiatu, nor berean ibili gabe. Programa bateratu bat antolatu. Baina ezetz esan zaigu behin eta berriz, ez dela hori, ez dela hori. Askoz gehiago dela Tabakalera. Pozten gara. Baina nola izan daiteke askozaz gehiago kultur produktuen demandarik ez badago inon? Koldo Mitxelenako erakustaretoa dugu adibide. Erakusketa bikain askoak antolatzen dira bertan, baina hilabetearen buruan apenas joango zaizkizu 2000 pertsona baino gehiago, erdiak artistaren lagunak eta familiakoak gainera. Zertarako egin eskaintza kultural kategoriakorik? Zenbat jende agertu da orain arte Tabakalerak berak egin dituenetara? Zenbat diru gastatu da, zenbatentzat? Organoak funtzioa sortuko duelakoan? Xabier Lakak esaten duen bezala, zaldiak ez badauka egarririk, alferrik jarriko diozu alboan ur garbiz betetako aska bat. Ez du edango. Gure instituzioek ez dituzte erabiltzen eurenak diren bideak kulturarekiko egarririk pizteko (telebista, eskolak…). Ereiten ez bada, nola jaso uztarik? Hala ere, logikoa lirudike gure tresna publikoen elkartze bat egiteak, nolabaiteko logistika bakar bat ezarri ahal izateko. Baina nola jarriko ditu, esaterako, Jaurlaritzak edo Gipuzkoako Diputazioak, Odon Elorzaren eskura bereak (oso bereak) dituen instituzioak? (Arteleku, Filmoteka, Koldo Mitxelena, Biblioteka Nazionala…). Zergatik utzi Odoni berea ez den zerbaiten argazkietan agertzen? Eta alderantziz ere bai, ez baita ahaztu behar Donostia Kulturak indarra duela zine kontuetan, batez ere. Politikariak badakigu, ederki jakin ere, nolakoak diren halako gauzetan. Gainera, bistakoa da, kontu bat dela Tabakalera bezalako katxarro bat martxan jartzeko aurrekontua adostea eta beste bat, oso ezberdina, programazio on bat urtero betetzeko beharko lukeen dirua. Nola adostu horiek guztiak, behin eta berriz? Nola abiarazi antzeko inbertsioa bat (berez, diruen aldetik, defizitarioa izango den zerbait), berme politiko erabatekorik gabe? Ez, ez dago argi nora goazen eta, batez ere, nora garamatzaten, finean haraxe iritsiko baikara: eurek nahi duten lekura. Nora, baina?
(Jarraituko)

Ixilik dago asuntua aspaldion, baina aurki suspertuko da ostera: Tabakalerarenak ezin du gehiago itxaron, baldin eta urte askorako atzerapena ez badu jasan nahi. Eraikuntzaren adjudikazioa eta abar, azkar batean behar dira erabaki, aitzinatu nahi bada. Ordea, aitzinatu, norantz? Izan ere, orain arte egin diren bi jendaurreko nagusietan, gauza aski orokor eta zehazgabeak esan baitira, intentzio mailako adierazpen hutsak: ikusentzunezkoen zuzpergarri nahi duela izan, ez dela museo izango, arte plastikoak, zientziak, gastronomiak, diseinuak, pentsamentuak … edukiko dutela leku, eta abar. Dena bertan sartu ahal balitz bezala. “Etorkizunerako apustu kultural estrategikoa” dela, alegia. Pena ematen digu aitortzeak, baina Tabakaleraren proiektuak ezin ditu berdindu gaur egunean egiten diren antzeko ekipamenduen inbertsioetarako arrazoiak. Iñaki Esteban irakaslearen El efecto Guggenheim irakurtzea aski da, dioguna ulertzeko:

1- Tabakalerak ez du hiriko gune gainbeheratu bat jasotzen lagunduko, kokatu dagoen lekua ez baita egundo izan gune beheititu (deprimitu) bat. Alde horretatik ezin du errepikatu Bilboko Guggenheim edo Londreseko Modern Taterekin gertatutakorik.

2- Tabakalerak ez du hiriaren (Donostiaren) konfiguraketa urbanoa eraldatuko, gutxi edo asko, eraikuntzaren txukuntze bat baita egin beharrekoa, eta ez Gehryrena bezalako eraikuntza ikoniko bat.

3- Tabakalerak ezin ditu eragin behar besteko onura ekokomikoak gainerako sektoreetan, turismoan eta abarretan, ez baititu aurreko bi baldintzak betetzen eta bere bokazio aitortua (oraingoz) ez baita kulturgintzari “barnetik” laguntzea baizik.

Zer dator, orduan? Estebanen liburuan argi esaten da gaur egunean halako inbertsioak egiten badira, ez direla izaten kulturagatik. Beste zerbait izaten dela xedea, ekonomikoa batez ere. Hitzez hitz sinesten dut nik hori, politikoei kultura bi kontugatik bakarrik interesa dakiekela, alegia: propagandagatik edo onura ekonomikoagatik. Kultura bultzatzen badute, kulturaz bestelako onurengatik baizik ez dela izaten. Azken finean, berdin diola edukiak, edukiontzia dela funtsezkoa. Gogora dezagun hastapenean, Josu Jon Imaz Industria Sailburu zeneko proiektu bat dela jaiotzaz, arte plastikoak eta ikusentzunezkoen industria bat egiteko asmoarekin sortua. Handik hona ez du atertu, baina jar gaitezen pentsatzen eta bil ditzagun, esaterako, gurean diren bi arlo kultural-ekonomiko horietako jende onenak. Zer egiteko? Azken finean, dvd bat, programa informatiko bat, telebista programa, erakusketa edo bestelako estandarren bat egiteko elkartuko lirateke. Dirutan zenbat balioko luke egindakoak? Nork erosteko? Non eman edo erakusteko? Nork kontsumitzeko?… Ez dago demografia askirik, eta nekez lehiatuko lirateke gainera, munduan diren gainerako lekuetan lortzen diren produktu kulturalekin.

(Jarraituko)

Hemen dago berarekin egin genuen zerbait, nahi duenarentzat. Hemen ere bai, gaur arratsaldean bertako beste zerbait, gaztelaniaz.

Seguru asko, Bansky graffitero antisistemaren kasua izango da gaur egunean eztabaida gehien pizten duena artearen funtzioa eta merkatuari buruz. Inork ez daki nor den Bansky, soilik Bristolgoa dela, 1974garrenean jaioa, ilehoria eta apur bat gehiago, baina sistemaren aurkako bere graffitiak munduko museo handienetan erakusten dira (Moma, Tate…). Udaletan eztabaida handiak egiten dira bere graffitiak ezabatu ala ez… Trenak, eraikuntzak, hirietako bazterrak margotzen ditu, gauez eta pekatupean. Berak zure etxeko horma batean margotzeko xantza baduzu, poltsikoak egingo dizu klink, haren lanen atzetik baitabiltza mundu guztiko bildumagileak. Horma erosiko dizute, desmuntatu egingo dizute eta gero berriro eraiki, dena Banskyren sinadura baldin badu. Paradoxa itzela Banskyrena, sistemaren aurka egiten du, polizia atzetik dauka, baina sistemak bere margoak eta liburuak nahi ditu, garesti, gainera. Zer egin behar du Banskyk, graffitiak egiteari laga? Nor den ezagutzera eman eta sistema (artearena barne), onartu? Korapilo ederrean sartu du bere burua.

Oraiko sarrera honekin badakit zuetako erdia baino gehiago, gutxienez, haserretu egingo zaretela nirekin, ez baitago leku handiegirik gauzak ñabarduraz agertzeko. Soka luzea ekarriko dit honek, gainera. Baina nago, honako konstatazioa esateko, ematutua eta potroak behar direla, biak batera: Oraindik ez zaio emakume artista bakar bati ere aitortu mugimendu edo korronte artistiko baten aitzindari izatea eta jarraitzaileak edukitzea. Ez dut uste Lourdes Méndez, artearen antropologoa ezagutzen dudanik, baina horko esaldi hori, Artearen Historia osoa hankazgoratzeko gai balitz bezala erabiltzea ez zait begitantzen zilegi. Ez dut nik ukatuko emakumea ez denik egon bazterturik plastikaren historian (eta literaturan, eta beste hainbat alorretan), eta eginahalak egin behar direla horri aurre egiteko, baina oraintxe daukat ene aparatu sexuala gainezka (ene kasuan —operatu artean, bederen—, koskabiloetaraino esan nahi da, baten bati txarto iruditu arren), halako eta antzeko kontuekin. Oroitzen naiz behin bost idazleri buruzko liburu bat idatzi nuela. Irakurlea naiz eta neure gustu xumeak nahi nituen adierazi, ez besterik. Berehala etorri zitzaizkidan bi idazle (eme) esanez bost haien artean ez zegoela emakumerik. Eta ez zegoen, egia da hori. Ez zegoen ez eta ere Iparraldekorik, Nafarroakorik, Arabakorik, herrenik, anteojodunik, beltzik eta, nik dakidala, transexualik. Egia da bostak zirela gizonezko —itxura batean, behintzat—, nahiz eta ez nituen gizon zirelako hautatu. (Mea culpa, irakurlearen egiari men egin eta politikoki ez zuzena izategatik). Hala ba, nahi gabetan eman nion aukera lan sexista egin zezan plagiatzaile (eme) dorpe bati, haren liburuan agertzen direnak bai baitaude denak bertan emakume direlako, sortzaile edo idazle on izatearen aurretik. Ikasi dut, halaber, denborarekin zu emakume-idazlea zara galdera txotxolo hori ez egiten, nahiz eta asaldatutako idazle emezko beroiek biltzen diren gero Gutiziak bezalako liburuak egiteko, edota emakume-idazleak izatearen malurei buruzko hitzaldietan gai horrexetaz hitz egin eta sos batzuk ateratzeko. Bejondeiela kontraesanaren zoriona. Gasteizko Montehermoso zentruko zuzendari Arakis ezagututa, (“Arcon zerbait balio duen artista bakarra Ana Laura Aláez da”, etc) ulertzen dut, halaber, Artea eta Feminismoaren inguruko hitzaldietan Lourdes Méndezen esanei leku egitea, baina gauza bat da egoera baten azpian egon daitezkeen arrazoi soziopolitikoak aztertzea eta bestea, oso ezberdina, ebidentzia ukatzea. Nik dakidala —eta barkatu konparaketa hain maskulinoa—, futboleko Espainiako Ligako Lehen Mailan ere, ez du inongo emakumek golik sartu sekula. Azter dezagun horren zergatia eta bidegabekeria, hala nahi baldin bada, eta jar diezaiogun erremedioa, baldin badakigu nola, baina ez dezagun uka orain arteko golak sartu dituztenak gizonezkoak izan direnik, gezurra litzateke eta. Ez ditzagun nahasi antzarak eta ferrak.